تخت جمشید، در گرداگرد اساطیر

  • توسط کیوان کاری
  • ۹ ماه قبل
  • 0
تخت جمشید در گرداگرد اساطیر

مرکز تمدن اساطیری ایران «تخت جمشید» است، بنایی ویران شده که دیر زمانی مهد بزرگترین امپراتوری بود که تاکنون زمین به خود دیده است. گردشگرانی که تازه وارد این مکان می شوند با چنین تفکری سفر خود را شروع می کنند، «زمانی در گذشته دور، پادشاهانی پا بر این سرزمین نهادند که ثبت کننده رویدادها و تحولاتی شدند که به افسانه – واقعیت بدل شد. آنان با چنان اندیشه های بی مانند به جلو تاختند که بعد از گذر همه این سال ها، همچنان بوی تازگی می دهند. این تازه بودن، دل در گرو مفهمومی دارد به نام «اساطیر»، یعنی همیشه در جریان بودن به مثابه هویتی کشف شده، ولی با رازهای ناگفته»؛ به تخت جمشید خوش آمدید.

سفر اساطیری به تخت جمشید

سفز و شناخت اساطیری تخت جمشید

تخت جمشید در استان فارس یکی از محبوب ترین نقاط سفر به ایران و جهان است. رفتن به این مکان، سیاحتی از جنس سفری معمولی نیست، بلکه برخورد با مفاهیمی است که با جان آدمی در ارتباط است که می توان گذشته آن را بارها و بارها برای خود بازگو کرد.

در هر مذهب یا فرهنگ اغلب بیش از یک اسطوره یا افسانه در دل خود دارد. اسطوره های ایران در مورد کیهان، خیر و شر، جهان فیزیکی و طبیعت انسانی است، اما این مورد به جاذبه های تخت جمشید معمولا با اقتدار سیاسی همراه است. سه منبع اصلی مربوط به این موضوع وجود دارد: (۱) هخامنشیان و ساسانیان، کتیبه ها و سنگ نوشته ها، (۲) افسانه های سلطنتی، عمدتا ساسانی و برخی منابع یونانی؛ (۳) ادبیات حماسی، به ویژه شاهنامه و ویس و رامین.

نزدیک به ۵۰۰ سال قبل از میلاد، امپراطوری هخامنشی بر حدود ۴۴٪ جمعیت انسانی آن زمان حکمفرمایی می کردنند. از طریق ساتراپی ها، پادشاهان ایرانی سرزمین وسیعی را کنترل کردند که دائما در حال گسترش آن بودند. آنان بناها و آثار معماری برجسته و متعددی را ایجاد کردند که تخت جمشید مهمترین آن است.

ریشه تاریخی و افسانه ای تخت جمشید

خرابه های این بنای تاریخی از نام پادشاه افسانه ای شاهنامه وام گرفته شده است. شخصیت اسطوره ای در ادبیات فارسی است که فردوسی چند بار در شاهکار حماسی خود به او اشاره کرده است. به عبارتی، جمشید شاهزاده ای عادل بود که بیش از ۷۰۰ سال حکومت کرد و تاج و تختش چنان سنگین بود که توسط غول های اسطوره ای حمل می شد. در زمان کشف تخت جمشید همگان بر این تصور بودند که این بنا متعلق به جمشید است، با اینکه در شاهنامه بسیار از ویژگی های شخصیتی او همچون: عدالت و خرد ورزی به داریوش اول نزدیک است، با این حال هنوز این موضوع مورد شک و تردید است.

نام تخت جمشید برگرفته از پادشاه افسانه ای شاهنامه

با این حال، جمشید در شاهنامه به دلیل کارهای بسیار نیک از سوی اهورامزدا به شاهی برگزیده می شود و او حامل چیزی بود به نام «فَر کیان». این مورد در حجاری های تخت جمشید، داریوش را در حال گرفتن حلقه پادشاهی از اهورامزدا نشان می دهد که بر بالای اثر نماد «فروهر» (مظهر سیر و سلوک و آخر مرحله عروج انسان و نزدیکی به پروردگار) خودنمایی می کند. این مثال نشان دهنده وجه مشترک این مفهوم اسطوره ای است.

امپراطوری هخامنشی (اولین امپراتوری ایران) کشور امپریالیستی آسیای غربی بود که توسط کورش بزرگ بینان نهاده شد و در بین سال های ۵۵۰-۳۳۰ بر جهان حکومت می کردند. سرزمین امپراتوری وسیع بود، از شبه جزیره بالکان در غرب تا دره رودخانه هندو در شرق استوار است. هخامنشیان به بوروکراسی قوی و متمرکز خود در جهان باستان شهرت بسیاری را برای خود ساخته شودند.

تخت جمشید، پایتخت امپراطوری هخامنشیان در حدود ۶۰ کیلومتری شمال شرقی شیراز واقع شده است. پرسپولیس ( کلمه ای یونانی به معنای شهر پارسی ها) یا پرشیا، شهر مهمی در دنیای باستانی است که از منظر هنر و معماری منحصر به فرد خود شناخته می شود. این مکان از سال ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۹ توسط ارنست هرزفلد، فریدریش کروفت و اشمیت کشف شد. اما باقی مانده هایش به عنوان میراث جهانی در سال ۱۹۷۹ ثبت شد.

تخت جمشید پایتخت امپراطوری هخامنشیان

داریوش بزرگ سازنده تخت جمشید، برنامه ساختمانی عظیمی در پرسپولیس را به عهده داشت که تحت پیروانش خشایارشا و اردشیر اول ادامه داشت تا زمانی که توسط اسکندر غارت و سوزانده شد.

طرح داریوش در تخت جمشید، از جمله ساخت بنا بر روی سکویی وسیع شامل ۱۲۵،۰۰۰ متر مربع بود. بر روی این سکو که از زمین بالاتر است از چهار گروه ساختارها: مکان های مسکونی، خزانه داری، قصر های تشریفاتی و استحکامات دفاعی تشکیل شده است.

اهداف و ماهیت ساخت این مکان همچنان مورد بحث است. منابع اولیه نشان می دهد که داریوش شاهد ساختن قلعه نظامی مهمی است. بعضی از محققان معتقدند که این مکان دارای ارتباط مقدس با ایزد باستانی «میترا (مهر)» و همچنین پیوندهایی با نوروز، جشنواره سال نو ایران است. مطالعات عمیق تر نشان از آن دارد که تخت جمشید مهمترین مرکز اداری، اقتصادی و اعتقادی امپراطوری ایران بوده است. 

تخت جمشد اوج هنر و شکوه معماری هخامنشیان

در این میان، آپادانا کاخی بزرگ است که احتمالا برای برگزاری جشن ها و انجام تشریفان اداری بنا گشته بود. ۱۰۰۰ متر مربع مساحت با ۷۲ ستون (تنها ۱۴ ستون باقی مانده است) که هر یک به ارتفاع ۲۴ متر، وظیفه پشتیبانی از سقف را بر عهده داشتند. سرستون ها به شکل گاو، عقاب یا شیر به نهایت زیبایی و معناگرایی حجاری شده اند که اوج هنر معماری هخامنشیان را بازگو می کنند.

گاو، عقاب و شیر را می توان در کاخ دروازه ملل در نهایت نمادگرایی مشاهده کرد. دو موجود افسانه ای غول پیکر در ورودی تالار از مهمانان پذیرایی می کنند، انها دارای سر انسان، پاهای گاو، بدن شیر و بال های عقاب مانند هستند که در اوج هنر و شکوه تصویر سازی شده اند. این نگاه مذهبی هخامنشیان در بستر موجودات و پدیده های طبیعی شکل گرفته اند.

اهورامزدا در همه آثار هخامنشی و حتی بعد از آن در دوره ساسانیان به شمایل عقاب نمایش داده می شوند که تمثیل آن در فروهر (بدن عقاب با سری شبیه به پادشاهان پارس) نشان داده شده است. این نماد در دوران داریوش به وضوح در همه اثار او نمایان می شود که حامل این پیام است که داریوش در عین حال که معتقد به خدای یگانه (اهورامزدا) است ولی نیم نگای نیز به دیگر خدایان دارد. این مورد می تواند مرتبط به دیدگاه شخصی داریوش از یک سو و توجه به اعتقادات مردم از سویی دیگر دانست.

اعتقاد پادشاهان هخامنشیان به خدای بزرگ

با این حال بعد از او دیگر پادشاهان به ویژه اردشیر یکم اهمیت بیشتری به خدایان دادند، آنان در آثار مربوط به خود در تخت جمشید از شیر به عنوان نماد جانوری میترا (مهر) و گاو نماد آناهیتا استفاده کردند. همچنین نماد آسمانی مهر، خورشید و آناهیتا ماه است. در میان، آنچه بیش از هر کورد دیگری به چشم می آید، این است که پادشاهان هخامنشیان به دلیل ویژگی های شخصیتی و نژادی خود را نزدیک ترین فرد به خدای بزرگ می دانستند و مشروعیت سلطنت خود را از او وام می گرفته اند.

برای مثال، سنگ نوشته در ورودی دروازه ملل، خشایارشا چنین می گوید: « اهورامزدا خشایارشا را شاه کرد، یگانه از میان شاهان بسیار، یگانه فرمان‌روا از میان فرمان‌روایان بی‌شمار». همچنین کتبیه ای در کاخ «ه» در تخت حمشید از زبان اردشیر یکم چنین می گوید: «اهورامزدا، مرا و شهریاری مرا و آنچه که من کردم، جاودان دارد»

این می تواند این معنا را برساند که پادشاهان هخامنشی خود را الگوی دینی و فرستاده خداوند می دانستند که وجه تمایز آشکاری نسبت به دیگران انسان ها داشتند. پادشاهان در تخت جمشید نسبت به دیگر انسان ها بزرگ تر به تصویر کشیده شده اند که بیشتر این نقش برجسته ها در حال مبارزه با نیروهای افسانه ای هستند.

پادشاهان هخامنشی خود را الگوی دینی و فرستاده خدا می دانستند.

آرایش ریش خاندان سلطنتی نیز بلند تر از دیگران نمایش داده می شود، ولی نوع پوشش (لباس و کلاه) در همگی ثابت است. همچنین در بسیاری از حجاری های تخت جمشید، پادشاهان با گلی در دست که بسیاری از کارشناسان آن را نیلوفر آبی (لوتوس) می دانند، نمایش داده می شوند. اما اگر با نگاهی اسطوره ای به این نشان بنگریم، رد مفاهیم زرتشتی را می یابیم. در اوستا کتاب مقدس زرتشتیان، گیاه بَرسَم (گل انار) نماد سروش، ایزد نگهبان اهورامزدا است که مبارزه با دیوان وظیفه اوست. پادشاه با گرفتن این گل در دست در کنار ادای احترام به این ایزد و توجه به حضور آن دارد، همچنین از او برای دوری و مبارزه با دیوان کمک و یاری می طلبد.

ما نمی دانیم که آیا مراسم ادای احترام در تخت جمشید نشان دهنده یک ایدئولوژی شبیه به جشنواره سال نو بابل است که در آن پادشاه اسطوره ی خلقت را دوباره زنده می کرد، اما به نظر می رسد هخامنشیان از هر دو نمادگرایی و ایدئولوژی پادشاهی مقدس در نزدیکی شرق باستان چیزی را به ارث برده باشند.

نقوش برجست زیبای تخت جمشید پرسپولیس

به عنوان مثال: در نقش رستم اردشیر یکم، شاهد دریافت حلقه پادشاهی از اهورامزدا است. همانطور که اهوزرامزدا، اهریمن را زیر پا می گذارد، پادشاهان باستانی با دشمنان خود چنین می کنند. بنابراین فتوحات و سیاست های پادشاهان ایران باستان با تبیین آنها در اسطوره ها امری قانونی و مذهبی به خود می گیرد.

برخی از کتیبه های سلطنتی این فرضیه را پشتیبانی می کنند. پادشاهان اعمال خود را در پس زمینه ای اساطیری تنظیم می کنند، با تأکید بر انتخاب آنها به عنوان پادشاه و  ورد حمایت از سوی اهورامزدا. داریوش اول می گوید: «به همین دلیل اهورامزدا دیگر خدایان مرا کمک کردند، چون من خصمانه نبودم، پیرو دروغ نبودم و با عدالت رفتار کردم».

کتیبه های دیگر با تاکید بر اهورامزدا به عنوان خالق، نشان می دهد که او همان خدای زرتشت بود: «خدای بزرگ اهورامزدا، این زمین را ایجاد کرد، آسمان را ایجاد کرد، انسان را ایجاد کرد و شادی را برای مردم آورد، او داریوش را شاه کرد». تصور او از خشم به عنوان روح بد یا اهریمن به طور مشابه تفکری زرتشتی به نظر می آید: « من دوست مردی هستم که پیرو دروغ نباشد. در من خشم حاکم نمی شود، من سخت بر خود مسلطم».

به طور خلاصه، اهورامزدا به عنوان خالق جهان و شادی برای بشریت، گسترش دهنده عدالت و ادراک شر به عنوان خشم و دروغ است. پادشاهان قاعده زمینی خود را در نبرد کیهانی و اسطوره ای بین حقیقت و دروغ به طور متقابل متصور شده و معتقد بودند که آنها توسط اهورامزدا انتخاب شده اند.

حمله شیر به  گاو از مهم ترین نقوش برجسته تخت جمشید

یکی از مشهور ترین نقوش در تخت جمشید مربوط به شیری است که به گاوی حمله می کند. برای تفسیر، این نقش برجسته به عنوان نماد شکست زمستان توسط بهار قلمداد می شود. موضوعی که این واقعیت را تداعی می کند که تخت جمشید مرکز عمده جشن سال نو بود که هر ساله در بهار برگزار می شد.

اگر گاو به عنوان اصل نجات دهنده در نظر گرفته شود، شیر باید به عنوان نیروی پویا که آزادی را فعال می کند، تفسیر شود. در زبان نمادین سومر، شیر حیوان خورشید است. درست همانطور که نور خورشید هرگز تغییر نمی کند، شیر نور روشن از آگاهی ابدی را به تصویر می کشد. گاو نشان دهنده اصل قمری است که آگاهی در حوزه زمان را نشان می دهد. در حالی که نماد شیر آگاهی ابدی و بدون تغییر است، نماد گاو، مانند نور ماه به دنبال چرخه ابدی مرگ و رستاخیز است.

در آثار مورخان یونانی هم همچون هرودوت و پلوتارک، نشانی از زرتشتی بودن هخامنشیان دیده نمی شود و آن را بیشتر یک آئین کهن ایرانی می دانند. با این حال، با کشفیات که تاکنون در تخت جمشید انجام شده است، هنوز رازهای ناگفته این بنای حیرت انگیز جای بسی کنجکاوری های بسیار است.

کلام آخر

تخت جمشید مهم ترین قطب گردشگری ایران درجهان

اساطیر رابطه مستقیمی با تاریخ و فرهنگ مردمان دوران باستان دارد، این مورد به ویژه در گذشته ایران به عنوان عاملی فعال در هویت ملی، نقشی پر رنگ به خود می گیرد. لازمه این مهم، تنها سفر کردن و روبرو شدن با تک تک این روخدادهای تاریخی است. تخت جمشید به عنوان مهمترین قطب گردشگری کشور در جهان، در نقطه پیکان چنین ادراکی قرار دارد. جهت اجاره آنلاین هتل، ویلا و آپارتمان در استان فارس و اقامت در شیراز به وبسایت شب مراجعه کرده و با اطمینان خاطر اقامتگاه خود را رزرو کنید.

  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin
قبلی «
بعدی »

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

با موفقیت انجام شد.

متاسفانه خطایی در ارتباط با اینترنت به وجود آمد. مجدد تلاش کنید.

وبلاگ شب will use the information you provide on this form to be in touch with you and to provide updates and marketing.